So‘nggi yangiliklar! Elastik kengaytma rasmiy ravishda Kusama’da ishga tushirildi, Parity esa Polkadot’da sentabr boshida ishga tushirilishini kutmoqda!

Kusama ovozi #569 muvaffaqiyatli qabul qilinib, bir hafta davomida barqaror ishlaganidan so‘ng, RFC103 rasmiy ravishda Kusama’da joriy qilindi! Bu butun Polkadot ekotizimi uchun birgalikda nishonlanadigan tarixiy bosqichdir.

Ushbu yangilanish shuni anglatadiki: Kusama’ning paralelel zanjirlari endi bir nechta yadro (cores)dan xavfsiz foydalanib hisoblashni amalga oshirishi mumkin, bu esa yuqoriroq o‘tkazuvchanlik, pastroq kechikish va kuchliroq kengayish moslashuvchanligini olib keladi.

Elastic Scaling (Moslashuvchan Kengayish) nima?

Moslashuvchan kengayishni tushunish uchun avvalo Polkadot arxitekturasiga nazar tashlash kerak.

Polkadot’ning o‘ziga xosligi ko‘p zanjirli parallel ishlashidadir — paralelel zanjirlar xavfsizlik va konsensusni bo‘lishib ishlaydi, biroq ilgari har bir paralelel zanjir bir vaqtning o‘zida faqat bitta slot, ya’ni bitta yadro (core)dan foydalanishi mumkin edi, hisoblash resurslari esa nisbatan qat’iy edi.

Bu ikki muammoni keltirib chiqardi:

• Unumdorlik cheklangan: Yuqori yuklama ostidagi dApp’lar (masalan, DeFi protokollari yoki yirik o‘yinlar) bir yadro cheklovidan chiqib keta olmasdi.
• Resurslarning isrof bo‘lishi: Past yuklamali zanjirlar (masalan, test ilovalari yoki tor doiradagi loyihalar) esa ortiqcha hisoblash quvvatini moslashuvchan tarzda bo‘shata olmasdi.

Moslashuvchan kengayish imkoniyati shundan iboratki: paralelel zanjir yoki Rollup’lar zaruratga ko‘ra bir nechta yadro so‘rab, foydalanishi va Agile Coretime interfeysi orqali hisoblash resurslarini moslashuvchan taqsimlashi va bo‘shatishi mumkin.

Bu shuni anglatadiki, paralelel zanjirlarning unumdorligi endi qat’iy emas, balki haqiqiy ish hajmiga qarab dinamik tarzda o‘sadi yoki qisqaradi.

To‘rtta asosiy imkoniyat

1. Yuqoriroq o‘tkazuvchanlik

Agar siz o‘tgan yil oxirida Kusama’da o‘tkazilgan Spammening tadbirini eslasangiz, o‘sha paytda test Rollup’lari Kusama’da 23 ta yadrodan foydalangan va TPS 143,343 ga yetgan edi, bu esa har bir yadro to‘liq yuklanmagan holatda sodir bo‘lgan. Bu aynan moslashuvchan kengayish funksiyasi yordamida amalga oshirilgan, o‘sha vaqtda bu imkoniyat Kusama tarmog‘ida sinovdan o‘tkazilayotgan edi.

Shuning uchun, endi tushunish oson: agar bir paralelel zanjir faqat bitta yadroga bog‘langan bo‘lsa, bir yadroli ishlov berish tabiiy ravishda cheklangan bo‘ladi, foydalanuvchilar va ilovalar soni oshgani sari bu qat’iy resurs modeli tiqilinch va tranzaksiyalar to‘planishiga olib keladi.

Lekin, moslashuvchan kengayish bu to‘siqni yo‘q qiladi — paralelel zanjirlar bir vaqtning o‘zida bir nechta yadrodan foydalanib tranzaksiyalarni parallel tarzda qayta ishlashi mumkin.

Bu quyidagilarni anglatadi:

• DeFi protokollari yanada kengroq miqyosdagi tranzaksiya matching va kliringni amalga oshira oladi;
• Chain o‘yinlar minglab o‘yinchilarni bir vaqtda qo‘llab-quvvatlashi mumkin;
• Cross-chain operatsiyalar va murakkab smart-kontrakt chaqiriqlari ham xavfsizlikni ta’minlagan holda silliq bajariladi.

Endi, o‘tkazuvchanlik Polkadot ekotizimining kengayishidagi “shift” emas.

2. Pastroq kechikish

Kechikish — bu foydalanuvchi harakatidan tarmoq tomonidan tasdiqlanishigacha bo‘lgan vaqt.

Ko‘pchilik blokcheynlar (Ethereum, Bitcoin ham) blok vaqti bir necha soniyadan bir necha daqiqagacha bo‘ladi, bu esa foydalanuvchi tajribasida “sekinlik”ni keltirib chiqaradi va real vaqtli ssenariylarni qo‘llab-quvvatlashni qiyinlashtiradi.

Moslashuvchan kengayish yordamida, Rollup’lar yuqori yuklama paytida blok chiqarishni 500 millisekundgacha qisqartirishi mumkin, bu esa inson sezgisi uchun deyarli darhol interaktivlikni ta’minlaydi. Bu quyidagilar uchun muhim:

• O‘yinlar: Qahramon harakatlari deyarli real vaqtda aks etadi, chinakam “e-sport” darajasidagi tajriba;
• To‘lovlar: Hisob-kitob tezligi kundalik to‘lov tajribasiga yaqinlashadi, endi tasdiqlashni kutish shart emas;
• Ijtimoiy ilovalar: Xabarlar darhol uzatiladi, tajriba Web2 darajasiga yaqinlashadi.

500ms blok chiqarishning ahamiyati shundaki, bu Web3’ga birinchi marta Web2 bilan raqobatlashadigan foydalanuvchi tajribasi asosini beradi.

3. Kattaroq tarmoqli kengligi

Tarmoqli kengligi blokcheynda ma’lumot mavjudligi (Data Availability, DA)ga to‘g‘ri keladi. Hatto bloklar tez chiqarilsa ham, agar ma’lumot tarmoqqa o‘z vaqtida uzatilmasa, tizim keng ko‘lamli ilovalarni qo‘llab-quvvatlay olmaydi.

12 yadroga kengaytirilganda, ma’lumot mavjudligi 20 MB/s ga yetadi.

Bu raqam nimani anglatadi?

• Keng ko‘lamli DeFi: Yuqori chastotali buyurtma kitobi, real vaqtli kliring va murakkab derivativ kontraktlarni qo‘llab-quvvatlash uchun yetarli;
• Ijtimoiy va kontent platformalari: Katta hajmdagi xabarlar, rasm va hatto audio-video kontent uzatilishini ta’minlaydi;
• Metaverse va chain o‘yinlar: Holat yangilanishlari, aktivlar aylanishi va real vaqtli interaktivlik muammosiz ishlaydi.

20 MB/s tarmoqli kengligi Polkadot’ga haqiqiy ommaviy ilovalar trafigini ko‘tara oladigan “avtomagistral” imkoniyatini beradi.

4. Kuchliroq moslashuvchanlik

Ilgari, blokcheyn hisoblash resurslari ko‘pincha “qattiq bog‘langan” edi: har bir zanjirda qat’iy resurs limiti bo‘lib, talab yuqori yoki past bo‘lishidan qat’i nazar, dinamik tarzda sozlash imkoni yo‘q edi.

Natijada: resurs isrofi va unumdorlik cheklovi birga mavjud edi.

Moslashuvchan kengayish Agile Coretime interfeysi orqali paralelel zanjirlarga “moslashuvchan rejalashtirish” imkonini beradi:

• Yuqori yuklama paytida, zanjir vaqtincha ko‘proq yadro so‘rab, yuklamani qayta ishlashi mumkin;
• Pastroq yuklama davrida esa ortiqcha resurslarni bo‘shatib, foydalanish xarajatlarini kamaytiradi.

Bu moslashuvchanlik ikki asosiy qiymatni olib keladi:

• Iqtisodiy samaradorlik: Zanjirlar bo‘sh turgan resurslar uchun to‘lamaydi, xarajatlar nazoratda;
• Ekotizim uchun foyda: Resurslar dinamik aylanishi, ko‘proq ilovalarning adolatli va samarali ishlashini ta’minlaydi.

Oxir-oqibat, Polkadot tarmoq resurslari bulutli hisoblash kabi, haqiqiy ehtiyojga ko‘ra olinadigan jamoat infratuzilmasiga aylanadi.

Nega moslashuvchan kengayish Polkadot 2.0 uchun “oxirgi bo‘lak” hisoblanadi?

Polkadot har doim “ko‘p zanjirli parallel” tamoyili bilan mashhur bo‘lgan, biroq haqiqiy ehtiyojga ko‘ra kengayishni amalga oshirish uchun doimo bitta muhim imkoniyat yetishmas edi: hisoblash quvvatini dinamik taqsimlash.

Moslashuvchan kengayish aynan shu imkoniyatni to‘ldiradi:

• Dasturchi nuqtai nazaridan: Unumdorlik cheklovidan xavotirlanmasdan, murakkab ilovalarni bemalol loyihalash mumkin;
• Foydalanuvchi nuqtai nazaridan: Chain o‘yinlar, DeFi yoki ijtimoiy ilovalarda tajriba Web2 darajasiga yaqin yoki undan ham yuqori;
• Ekotizim nuqtai nazaridan: Polkadot bir vaqtning o‘zida “kichik va chiroyli” zanjirlar hamda “katta va to‘liq” super ilovalarni ko‘tara oladi, tarmoq resurslaridan maksimal foydalaniladi.

Shuning uchun, moslashuvchan kengayish nafaqat texnik yangilanish, bu Polkadot’ning 1.0 dan 2.0 ga o‘tishidagi muhim sakrashdir.

Bo‘ronlarni boshdan kechirdi, yanada barqaror bo‘ldi

Shuni ta’kidlash kerakki, bu yechim “bo‘shliq”da yaratilmagan.

Ikkinchi chorakda Kusama’da o‘tkazilgan sinov jarayonida, “bahsli bo‘ron” protokoldagi kamchiliklarni, ayniqsa bahslarni hal qilish mexanizmidagi muammolarni ochib berdi. Aynan shu ekstremal holat tufayli ishlab chiquvchilar jamoasi muammoni tezda aniqlab, tuzatishga muvaffaq bo‘ldi, natijada:

• Protokolning yuqoriroq mustahkamligi
• Barqarorroq ish muhiti
• Keng ko‘lamli ilovalar uchun tayyorlik

Bu yana bir bor Kusama’ning vazifasini tasdiqlaydi: “tartibsizlikdagi tajriba” orqali Polkadot asosiy tarmog‘ining barqaror harakatini ta’minlash.

Keyingi qadam: Polkadot asosiy tarmog‘ida ishga tushirish!

RFC103 Kusama’da barqaror ishlayotgani sababli, Polkadot asosiy tarmog‘ida moslashuvchan kengayishni joriy qilish allaqachon yo‘lda. Parity asosiy tarmoq ishga tushirilishini sentabr boshida boshlashni rejalashtirmoqda, aniq sana esa tegishli ovoz berishdan so‘ng e’lon qilinadi.

Moslashuvchan kengayish shunchaki bir funksiya emas, bu Polkadot 2.0’ning ramziy imkoniyatidir.

Bu blok joyini “kam resurs”dan “kengayuvchan jamoat infratuzilmasi”ga aylantiradi, dasturchilarga chinakam erkinlik beradi va keng ko‘lamli, ommaviy Web3 ilovalarini yaratish imkonini beradi.

Sizningcha, Polkadot ekotizimidagi qaysi Rollup birinchi bo‘lib moslashuvchan kengayishdan foydalanishni boshlaydi? Fikringizni izohlarda qoldiring!